در نظریه‌ی جفری گری، رفتار انسان را سه سیستم کلی مغزی ـ رفتاری هدایت می‌کنند: فعال‌سازی رفتاری (پاسخ به پاداش)، بازداری رفتاری (احتیاط در برابر تنبیه و تعارض) و جنگ یا گریز (واکنش به تهدید). تست شخصیت گری ویلسون (پرسشنامه‌ای برای سنجش واکنش فرد به پاداش، تنبیه و تهدید) بر همین چارچوب ساخته شده است.
اگر نام BIS و BAS را شنیده‌اید اما مطمئن نیستید دقیقاً به چه معناست، این راهنما برای شماست. در ادامه می‌خوانید نظریه‌ی جفری گری چیست، سه سیستم آن چه می‌کنند و چرا پایه‌ی تست شخصیت گری ویلسون مستر کوچ است. توضیح‌ها ساده‌اند و هیچ‌کدام برچسبی روی شما نمی‌زنند.
جفری گری که بود و نظریه‌اش چیست؟
جفری گری روان‌شناسی است که نظریه‌ی زیستی شخصیت به نام او شناخته می‌شود. این نظریه با عنوان «نظریه‌ی حساسیت به تقویت» هم مطرح است.
در این نظریه، تفاوت آدم‌ها در واکنش به پاداش، تنبیه و تهدید را با چند سیستم مغزی ـ رفتاری توضیح می‌دهند. «زیستی» یعنی نظریه برای این تفاوت‌ها مبنایی در عملکرد مغز و بدن در نظر می‌گیرد، نه فقط تربیت و عادت.
باید یک نکته را از ابتدا روشن کرد: این نظریه یک چارچوب توضیحی در روان‌شناسی شخصیت است، نه حکم قطعی درباره‌ی ساختار مغز یا درباره‌ی یک فرد مشخص. در این مطلب فقط خودِ نظریه را معرفی می‌کنیم.
حساسیت به تقویت یعنی چه؟
حساسیت به تقویت یعنی اینکه هر فرد تا چه اندازه تحت تأثیر پاداش‌ها و پیامدهای ناخوشایند قرار می‌گیرد. در روان‌شناسی، «تقویت» هر پیامدی است که احتمال تکرار یک رفتار را تغییر می‌دهد.
برای مثال، فرض کنید دو همکار برای یک پروژه‌ی سخت تشویق می‌شوند. یکی با شنیدن تعریف انرژی می‌گیرد و سراغ پروژه‌ی بعدی می‌رود. دیگری بیشتر به این فکر می‌کند که اگر در مرحله‌ی بعد خطا کند چه می‌شود. هیچ‌کدام بهتر یا بدتر از دیگری نیست؛ فقط حساسیت‌شان به پاداش و پیامد احتمالی متفاوت است.
نظریه‌ی گری این تفاوت‌ها را با سه سیستم توضیح می‌دهد. جدول زیر آن‌ها را خلاصه می‌کند:
| سیستم (در نظریه‌ی گری) | به چه پاسخ می‌دهد؟ | نمود روزمره |
|---|---|---|
| سیستم فعال‌سازی رفتاری (BAS) | پاداش | گرایش به پیگیری فرصت‌ها و هدف‌ها |
| سیستم بازداری رفتاری (BIS) | تنبیه و تعارض | مکث و احتیاط پیش از تصمیم |
| سیستم جنگ یا گریز | تهدید | رویارویی یا دور شدن در موقعیت خطر |
طبق این چارچوب، همه‌ی ما هر سه سیستم را داریم. تفاوت افراد معمولاً در شدت واکنش هر سیستم است، نه در داشتن یا نداشتن آن.
سیستم فعال‌سازی رفتاری (BAS) چیست؟
سیستم فعال‌سازی رفتاری (BAS) در نظریه‌ی گری سیستمی است که به پاداش پاسخ می‌دهد و فرد را به سمت فرصت‌ها و هدف‌ها می‌کشاند. BAS مخفف همین نام در انگلیسی است.
وقتی واکنش این سیستم قوی‌تر باشد، فرد معمولاً بیشتر به پاداش جذب می‌شود. در کسب‌وکار، این گرایش می‌تواند به شکل شروع سریع پروژه‌ها، علاقه به فرصت‌های تازه یا انرژی گرفتن از تشویق و نتیجه‌ی ملموس دیده شود.
وقتی واکنش آن ضعیف‌تر باشد، ممکن است فرد پاداش‌های بیرونی را کمتر محرک بداند و بیشتر به معیارهای خودش تکیه کند. هیچ‌یک از این دو حالت «جسارت» یا «بی‌انگیزگی» نیست؛ هر دو گرایش‌هایی در رفتار هستند و بسته به شرایط می‌توانند مفید یا چالش‌برانگیز باشند.
سیستم بازداری رفتاری (BIS) چیست؟
سیستم بازداری رفتاری (BIS) در نظریه‌ی گری در برابر تنبیه و تعارض احتیاط ایجاد می‌کند. «بازداری» یعنی مکث یا نگه داشتن رفتار تا موقعیت بهتر سنجیده شود.
«تعارض» وقتی پیش می‌آید که دو انگیزه با هم ناسازگارند؛ مثلاً هم فرصتی جذاب پیش رو دارید و هم نگران زیان احتمالی هستید. در چنین لحظه‌ای، این سیستم معمولاً فرد را به سنجیدن بیشتر هدایت می‌کند.
اگر واکنش این سیستم قوی‌تر باشد، فرد ممکن است پیش از تصمیم‌های مهم، مثل امضای یک قرارداد، دقت و مکث بیشتری نشان دهد. در حالت ضعیف‌تر، تصمیم‌گیری شاید سریع‌تر باشد. احتیاط زیاد ضعف و احتیاط کم قدرت نیست؛ هرکدام در موقعیتی به کار می‌آید و در موقعیتی دیگر هزینه دارد.
سیستم جنگ یا گریز چیست؟
سیستم جنگ یا گریز در نظریه‌ی گری به تهدید واکنش نشان می‌دهد؛ یعنی فرد در موقعیت خطر یا فشار، معمولاً به سمت رویارویی می‌رود یا از موقعیت فاصله می‌گیرد.
برای مثال، فرض کنید اختلافی جدی با یکی از شرکای کاری پیش می‌آید. ممکن است یک نفر بلافاصله موضوع را مطرح کند و مقابله کند، و نفر دیگر ترجیح دهد فاصله بگیرد تا فضا آرام شود. هر دو واکنش در برابر تهدید قابل فهم هستند.
این مطلب فقط معرفی نظریه است و توصیه‌ی درمانی یا مدیریت استرس نیست. اگر فشار یا استرس شما ادامه‌دار یا آسیب‌زاست، با روان‌شناس یا مشاور متخصص مشورت کنید.
نظریه‌ی گری را چطور باید خواند؟
نظریه‌ی گری برای فهمیدن الگوها مفید است، اما چند احتیاط لازم دارد:
- برچسب نزنید. «من فقط BAS دارم» یا «او BIS قوی دارد» جمله‌هایی ساده‌شده‌اند. هر فرد ترکیبی از گرایش‌هاست.
- خوب و بد نکنید. هیچ سیستمی ذاتاً مثبت یا منفی نیست و اثر آن به موقعیت بستگی دارد.
- موقعیت را فراموش نکنید. واکنش ما به پاداش و تهدید می‌تواند بسته به شرایط کاری و زندگی تغییر کند.
- چارچوب را حکم ندانید. نظریه یک مدل توضیحی است و دقیق‌ترین توصیف یک فرد نیست.
نظریه‌ی گری چه ارتباطی با تست گری ویلسون دارد؟
تست گری ویلسون بر چارچوب نظریه‌ی گری ساخته شده است. نظریه توضیح می‌دهد واکنش به پاداش، تنبیه و تهدید چگونه سازمان می‌یابد و تست می‌کوشد گرایش‌های شما را در همین واکنش‌ها توصیف کند. این تست تشخیص بالینی نیست و ابزار خودشناسی است.
در پرسشنامه چگونه دیده می‌شود؟
پرسشنامه گرایش‌ها را در شش مؤلفه توصیف می‌کند: روی‌آوری، اجتناب فعال، اجتناب منفعل، خاموشی، جنگ و گریز. نمره‌ی هر مؤلفه یک گرایش است، نه برچسب ثابت شخصیت. تعریف هر مؤلفه را در مطلب ابعاد تست گری ویلسون بخوانید.
اگر می‌خواهید خود تست را بشناسید
برای آشنایی با خودِ پرسشنامه، کاربردها و محدودیت‌هایش، مطلب تست گری ویلسون چیست را ببینید.
اگر می‌خواهید الگوی واکنش خودتان به پاداش، فشار و تصمیم‌گیری را از نزدیک ببینید، می‌توانید با شرکت در تست گری ویلسون این آشنایی را عملی کنید. اگر پرسشی درباره‌ی تست داشتید، با تیم مستر کوچ تماس بگیرید.
